/ شارح: محمد بن قوام بن رستم احمد بن محمود بدر خزانه بلخی معروف به کرئی.
وضعیت نشر و پخش و غیره
تاریخ نشرو بخش و غیره
۱۲۴۲ق.
مشخصات ظاهری
ابعاد
خشتی. ۱۶*۲۱/۵سم. شماره برگهای دو کتاب ۱۹۸. مخزن ۷۸. ۱۵ بیت.
يادداشت کلی
متن يادداشت
در کتب تذکره و سیر نامی از این شارح نیافتم. ریو زمان او را ق ۱۱ق. احتمال داده ولی نگارنده نظر به سبک انشاء و قرائن دیگر تصور میکند که در اواخر ق ۸ق. این شرح پرداخته شده است.
یادداشتهای مربوط به عنوان و پدیدآور
متن يادداشت
شارح ضمن معرفی خود در مقدمه گوید پیش از این بر دو قسم اسکندرنامه حواشی نوشته و بر حسب خواهش دوستان بر آن شده که مشکلات مخزن الاسرار را شرحی نگارد و بیست و چند نسخه از آن را به دست آورده و از ۳۳۱۰ بیت این کتاب ۱۳۰۹ بیت را که مشکل و درک معانی آنها بی شرح میسر نبود شرح و بسط داده است.
یادداشتهای مربوط به نشر، بخش و غیره
متن يادداشت
پیوسته به مخزن الاسرار میباشد که در ۱۲۴۲ق. نوشته شده و معرفی آن در ش ۹۳۱/۱ گذشت و ظاهرا این نسخه نیز به خط نویسنده آن کتاب است.
یادداشتهای مربوط به مشخصات ظاهری اثر
مشخصات ظاهری
نوع خط:
مشخصات ظاهری
نوع کاغذ:
مشخصات ظاهری
تزئینات جلد:
متن يادداشت
نستعلیق.
متن يادداشت
فرنگی.
متن يادداشت
مقوایی.
یادداشتهای مربوط به نمایه ها، چکیده ها و منابع اثر
يادداشت هاي مربوط به نمايه ها، چکيده ها و منابع
ماخذ فهرست: مجلد دوم، صفحه ۱۴۶۲-۱۴۶۳.
یادداشتهای مربوط به خلاصه یا چکیده
متن يادداشت
در مقدمه چند بیت از بدیع الحکایه مغیث الدین هانسوی دارد و در هفت اقلیم در ذیل هانسی گوید: «در جوار حصار واقعست و در زمان سابق جائی به نام بوده مغیث از شعرای مشهور است اگر چه احوالش به نظر نیامده اما شعرش بسیار مطالعه افتاده و این دو بیت از آن جمله است:
متن يادداشت
چاک کند گل بسی جیب ببستان حسن/ چون تو گل گر کشد سر بگریبان حسن
متن يادداشت
مائده لطف غیب شد چو بگیتی فراز/ جای نمکدان نشست لعل تو بر خوان حسن
متن يادداشت
و از این تعبیر مولف هفت اقلیم نیز به دست میآید که مغیث هانسوی سالها پیش از تالیف آن کتاب (۱۰۰۲) زندگانی میکرده است.
متن يادداشت
از شعرای پیش از این قرن چون سعدی و امیر خسروی و ظهیر فاریابی و سنائی و انوری و خاقانی و رشید وطواط و کمال اصفهانی و سوزنی و ناصرخسرو و مولانا جمال استامی و حمید قلندر و ضیاء نخشبی، خواجکی کرئی و مولانا محمد ابوبکر نفیسی (نام این پنج نفر اخیر را در تذکرهها نیافتم) از انیس العشاق شرف رامی ( -۷۹۵ق.) نقل دارد است.
متن يادداشت
و در شرح این بیت از مخزن الاسرار:
متن يادداشت
کیست درین دائره دیرپای/ کو لمن الملک زند جز خدای
متن يادداشت
گوید: «این دائره اشارت بر فلک است و دیرپای از سبب طول مدت خلقت او میگوید که آفرینش آسمان و زمین بر قول حکمای اصحاب زیجات و صاحب کفایت یک لک و هشتاد هزار و صد و نود و هشت سال است و این در سال سنه خمس و تسعین و سبعمائه من الهجره بود و بر قول حکماء هند سی و هشت لک و نود و دو هزار و چهارصد و پنج سال است و فلک تا قیامت خواهد بود و بدین سبب دیرپای گفت و اگر قطع نظر از اضافت لفظ دائره کنند معنی آن باشد که در این دائره دیرپای کیست ای خلود کراست یعنی جز خدای تعالی ملک کراست».
متن يادداشت
از این عبارات استفاده میشود که خود وی در این تاریخ (۷۹۵ق.) مشغول به تالیف این کتاب بوده و نظر آقای وحید دستگردی هم از اظهارنظر در آخر مخزن الاسرار که شرح بلخی در هشتصد تالیف شده همین تاریخ بوده و بنابر بیانی که به نگارنده نمودند دلیل دیگر ندارند، از نقل عبارات بالا گذشته از استفاده تاریخ تالیف و طرز انشاء در هند بودن شارح تایید گردید.
متن يادداشت
این شرح در حدود هشت هزار بیت میباشد و شارح مصراع بسمله را بر خلاف مشهور و همه نسخههائی که در دست ما است، دومین مصراع تصور نموده و به همین طرز به شرح پرداخته و گوید: «در افتتاح کتاب تقدیم مصراع اول را ببسمله سبب آن بوده که بسم الله جار و مجرور است و در کلام عرب البته متعلق بفعلی باشد و آن فعل مذکور بوده یا مقدر باشد الخ».
متن يادداشت
آغاز مقدمه این است: «بسمله حمد و ستایش مر فتاحی را که فاتحه کتاب او مفتاح خزائن غیب است و ثنای بیقیاس مر حکیمی را...».
متن يادداشت
در نگارش این شرح گذشته از مطالعه خود نسخه به هم ص ۲۸۶م. س، کشف الظنون، ۲/ ۴۰۸؛ فهرست کتابخانه موزه لندن، ص ۵۷۳ و فهرست نسخ فارسی انجمن آسیائی بنگال ص ۲۰۸ مجلد تاریخ و ادبیات مراجعه گردیده است.
متن يادداشت
آخرین سطر کنونی نسخه که در شرح این بیت: کاهن و شمشیر که در سنگ بود/ کوره آهنگریم تنگ بود
متن يادداشت
میباشد، این است: «و آهن از سنگ برون آوردن استحالت دارد و اینجا مراد از آهن معانی بدیع است به طرز جدید بیشتر رعایت تناسب و کنایت و استعارت و تشبیه».